مسجد جامع سمنان

مسجد جامع سمنان یكی از آثار با ارزش و كهن شهر سمنان به شمار می آید و از لحاظ مذهبی و فرهنگی و حتی اجتماعی دارای ارزش و اعتبار زیادی است. گرچه در طول زمان تغییرات و تحولات زیادی در آن بوجود آمده ، اما قدمت بنا به گونه ای است كه عده ای بنای اولیه آن را به قبل از اسلام می رسانند. عقیده بر این است كه این مسجد در قرن اول هجری و بر روی خرابه های آتشكده بنا گردیده است. سیاحان و مورخینی كه از شهر سمنان دیدن نموده و مطالبی راجع به این شهر و آثار آن در تألیفات خود به یادگار گذارده اند بعضی به اختصار و بعضی از آنها به تفصیل از این اثر در نوشته های خود آورده و اغلب نیز آن را به خوبی و عظمت یاد نموده اند.

 قدیمی ترین و كهن ترین سندی كه در این ارتباط به جا مانده نوشته ها و توصیفات مقدسی جغرافی دان اسلامی می باشد كه به عنوان سندی معتبر و موثق می توان نام برد. وی در توصیف شهر سمنان و مسجد جامع آن می نویسد : "(سمنان) در كنار جاده است. جامعی خوب در بازار دارد. " به احتمال زیاد منظور مقدسی از جامع، همان مسجد جامع سمنان می باشد كه در آن زمان و در حال حاضر در بازار سمنان قرار داشته و یك در آن به بازار سمنان باز می شده است.

مسجد جامع سمنان

مسجد جامع سمنان یكی از آثار با ارزش و كهن شهر سمنان به شمار می آید و از لحاظ مذهبی و فرهنگی و حتی اجتماعی دارای ارزش و اعتبار زیادی است. گرچه در طول زمان تغییرات و تحولات زیادی در آن بوجود آمده ، اما قدمت بنا به گونه ای است كه عده ای بنای اولیه آن را به قبل از اسلام می رسانند. عقیده بر این است كه این مسجد در قرن اول هجری و بر روی خرابه های آتشكده بنا گردیده است. سیاحان و مورخینی كه از شهر سمنان دیدن نموده و مطالبی راجع به این شهر و آثار آن در تألیفات خود به یادگار گذارده اند بعضی به اختصار و بعضی از آنها به تفصیل از این اثر در نوشته های خود آورده و اغلب نیز آن را به خوبی و عظمت یاد نموده اند.

 قدیمی ترین و كهن ترین سندی كه در این ارتباط به جا مانده نوشته ها و توصیفات مقدسی جغرافی دان اسلامی می باشد كه به عنوان سندی معتبر و موثق می توان نام برد. وی در توصیف شهر سمنان و مسجد جامع آن می نویسد : "(سمنان) در كنار جاده است. جامعی خوب در بازار دارد. " به احتمال زیاد منظور مقدسی از جامع، همان مسجد جامع سمنان می باشد كه در آن زمان و در حال حاضر در بازار سمنان قرار داشته و یك در آن به بازار سمنان باز می شده است.

 بهترین توصیف را اعتماد السلطنه در دو اثر معروف خود یعنی مطلع الشمس و مرآه البلدان بیان كرده است : مرحوم اعتماد السلطنه در كتاب مطلع الشمس دربارة مسجد جامع می نویسد : " … یكی دیگر از ابنیه متعدده سمنان مسجد جامع این شهر است و آن بنایی است قدیمی و عالی با تكلف تمام و كمال استحكام در زمان میرزا شاهرخ تیموری بنا شده … مقصوره این مسجد مربع شكل متساوی الاضلاع چهارده قدم در چهارده قدم می باشد ارتفاع گنبد مقصوره تقریبا ۱۴ذرع و ارتفاع ایوان ۲۰ذرع دهنه یاوان ۱۰ذرع پیش روی طاق فاصل ما بین ایوان و مقصوره را از اطراف كوچك كرده اند و شبكه آهن قرار داده و دور ایوانچه كه این شبكه در آن است كتیبه ایست كه بقیة كتیبه دور ایوان بوده و موقوفات جامع را ثبت نموده اند.

 "  اعتمادالسلطنه در كتاب دیگرش مرآه البلدان در توصیف مسجد جامع چنین نگاشته است : " … در حكومت عبدا… بن عمر اعیان سمنان مسجد حالیة این بلد را ساختند ولی این بنا را چندان عظمتی نبود به دفعات اشخاص عدیده بر بنای اول افزودند مثلا گنبد غربی و شبستان شمالی را با منار خواجه وند خواجه ابوسعید سمنانی و خواجه نظام الدین در عهد سلطنت سنجر سلجوقی ساختند و … "  محمد خان حكیم در اثرش تحت عنوان گنج دانش كه جغرافیای تاریخی شهر های ایران را به رشته تحریر در آورده است در توصیف مسجد جامع سمنان می نویسد : "از ابنیه قدیمه ، مسجد جامع این شهر است.

بنایی است قدیمی با كمال استحكام در زمان میرزا شاهرخ بن تیمور بنا شده و بانی ملك حسین بن الصاحب الاعظم خواجه عزالدوله والدین محمد بالیجة سمنانی فی رجب سنة ۸۲۸" حكیم الممالك نیز در اثر خود تحت عنوان روزنامة سفر خراسان كه شرح روزانه مسافرت ناصرالدین شاه به سمنان و شهرهایی كه در مسیر دارالخلافه به مشهد قرار داشتند را به رشته تحریر در آورده است در شرح مسجد جامع سمنان كه مورد بازدید ناصرالدین شاه نیز قرار گرفته در این ارتباط چنین می نویسد : "به اتفاق ایشان (ناصرالدین شاه) مسجد جامع را نیز ملاحظه فرموده حكم به تعمیرات آنجا فرمودند … و این مسجد كه محتاج به تعمیر كلی است منارة بلند دارد و وضع او به وضع مساجد اهل سنت شبیه است وقف نامة این مسجد كه دو محكوك به دیوار نصب است تاریخ بنای مسجد را معلوم می كند كه در سنة هزار و یكصد و سیزده بنا شده است. " به طور كلی باید بگوئیم كه اجزای كنونی مسجد جامع سمنان را ایوان مقصوره، شبستان و صحن تشكیل می دهد. ایوان آجری رفیع و بلند مسجد جامع سمنان به ارتفاع بیش از بیست و یك متر در قسمت غرب صحن قرار دارد كه در زمان سلطنت شاهرخ تیموری و بوسیله وزیرش خواجه شمس الدین علی بالیجه سمنانی و با استفاده از مال خالص وی ساخته شده است.

در قسمت فوقانی ایوان و برسه بدنة آن كتیبه ای از كاشی وجود دارد كه از ضلع شمالی ایوان شروع شده و پس از گذشتن از ضلع غربی تا انتهای جنوبی ادامه می یابد بر این كتیبه عبارت ذیل به خط ثلث سفید بر متن لاجوردی نوشته شده است: "اسمه القدیم اعلی و اولی بالتقدیم اتفق بناء العماره المباركه الشریفه فی ایام دوله سلطان الاعظم مالك رقاب الامم مولی ملوك العرب و العجم ظل الله فی الارضین المؤید بتأئید رب العالمین باسط الامن و الامان … المؤمنین معین الاسلام و المسلمین شاهرخ شاه ادام الله ملكه و سلطانه و مرحمته و احسانه و الموفق لبناء الخیر من خالص ماله الصاحب الاعظم دستور الوزراء فی الامم ملك الحاج و زائر الحرمین معزالدنیا و الدین ملك حسین بن الصاحب الاعظم خواجه عزالدوله والدین محمد بالیجه سمنانی و كتب فی رجب سنه ثمان و عشرین و ثمانمائه (۸۲۸هجری)" در پائین این كتیبه چند لوح سنگی بزرگ دیده می شود مهمترین آنها دو لوحی است مشتمل بر فرمانهای پادشاهان صفویه كه برای اطلاع قاطبة اهالی سمنان در ایوان نصب كرده اند. فرمان اول مربوط به دورة سام میرزای صفوی معروف به شاه صفی است كه یكسال بعد از مرگ شاه عباس كبیر یعنی در سال ۱۰۳۹ هجری قمری صادر شده است از متن این فرمان مهم تاریخی كه دربارة اخذ مالیات ناحیة سمنان نوشته شده و در سمت چپ ایوان نصب شده است .

چنین استنباط می گردد كه در زمان سلطنت شاه عباس كبیر به مردم سمنان به علت داشتن مذهب تشیع از بابت مالیات نقدی سالانه پنج یك تخفیف داده بودند. متن فرمان دوم كه در سمت راست ایوان مسجد جامع سمنان نصب است مربوط به دوره سلطنت حسین صفوی است كه در سال جلوس خود یعنی ۱۱۰۶هجری قمری برای حاكم خوار و سمنان نوشته و در آن تأكید نموده است كه اهالی آن سامان را از قمار و سایر محرمات باز دارد و عموم عامیان و بدكاران را در حضور ریش سفیدان توبه دهد و چنانچه از عمل خود منصرف نشدند در انظار عامه حد بزنند مخصوصا در آخر فرمان نوشته شده است كه اهالی و اربابش را از كبوتر پرانی و كرك دوانی و نگاهداشتن گاو و قوچ و سایر حیوانات جهت جنگ و پرخاش ممنوع ساخته و متن فرمان را بر سنگ نقش نموده و در مسجد جامع نصب نمایند.

از مضمون سومین لوح كه قرینة دو لوح مذكور است چنین فهمیده میشود كه در سال ۱۰۲۱ هجری قمری فرمانی صادر شد كه به موجب آن بعضی افاضات ظلم و تعدی و مالیات از شیعة عراق رفع شده و لوح سنگی دیگر كه بالای در سمت شمال غربی وجود دارد فرمانی مشتمل بر بخشش تمغای سمنان است كه در سال ۹۶۲ هجری قمری صادر شده است. از دیگر ویژگیهای ایوان مسجد جامع سمنان داشتن دهنه ای به وسعت ۴۰/۱۰متر و در پشت آن مقصوره ای مربع شكل به طول و عرض ۱۴ قدم و به ارتفاع بیش از ۵/۱۴ متر وجود دارد كه به وسیلة دو درب كوچك طرفین محراب  ایوان به صحن و به كمك چند در كوچك و بزرگ به شبستانهای اطراف راه می یابند.

صحن مسجد به شكل مستطیل به طول ۲۷متر و عرض ۲۵ متر می باشد. شبستان شمالی مسجد جامع مشتمل بر ۱۶ستون مدور و قطور است كه بر روی آن طاقهای ضربی شبستان استوار گردیده است. شبستان شرقی كه به وسیلة در ورودی جنوب شرقی از شبستان جنوبی به وسیله در شمالی از شبستان شمالی جدا می گردد و به همت كیقباد بن ملك شرف الدین سمنانی وزیر امیر تیمور گوركانی ساخته شده است. این شبستان به وسیلة هشتی كوچك باطاق گنبدی كم خیز مزین به تزئینات معقلی بسیار زیبا به بازار حضرت راه می یابد. در گوشة شمال شرقی این شبستان منار سلجوقی به ارتفاع ۲۰/۳۱ متر واقع است. شبستان جنوبی مشتمل بر ۱۶ ستون مدور در وسط و ۵/۸ ستون در طرف دیوار شرقی می باشد كه پایه های ۲۷ طاق شبستان را تشكیل می دهد. این شبستان در زمان ارغون خان و به وسیلة وزیرش شیخ علاء الدوله سمنانی احداث گردیده و در عهد سلطنت فتحعلی شاه قاجار توسط ذوالفقارخان سمنانی حاكم سمنان - دامغان - شاهرود و بسطام نسبت به تعمیر آن اقدام گردید.

 درب ورودی جنوب شرقی كه در گوشة مسجد قرار دارد بوسیلة راهروی كوچكی به هشتی بزرگی متصل می شود كه دارای حوض خانه - وضوخانه و توالت می باشد. مسجد جامع سمنان كه از نظر ساختمانی در اختیار سازمان میراث فرهنگی میباشد تحت شمارة ۱۶۳ جزء آثار ملی به ثبت رسیده است.

باید متذكر شد كه از موقعیت محلی كه مسجد جامع در آن مكان احداث شده است به خوبی به اهمیت این اثر پی می بریم زیرا مسجد سمنان در مركز شهر قرار گرفته و تقریبا راه اكثر محله های سمنان به این مسجد ختم شده و مراكز دیگری از جمله بازار و حمام حضرت و … در اطراف این مجموعه قرار گرفته اند. پس می توانیم نتیجه بگیریم كه مسجد جامع سمنان در زمانهای قدیم مركز استقرار دینی شهری است كه به خاطر مراجعة مستمر همة قشرهای مردم شهر و به دلیل خلوصی كه می تواند بالقوه داشته باشد نقطه پخش هر گونه آگاهی نسبت به شرایط عمومی شهروندان و نحوة زندگی و نظام اداری آنان محسوب می شود و در همین مكان نیز آگاهیهای پخش شده به بحث گذاشته می شوند و انعكاس آنها در افكار عمومی هم نقطه بازگشت خود را می یابد. اگر چه مسجد جامع بیشتر مركز مذهبی محسوب می شود تا یك مرجع اجتماعی اما شكل گیری افكار عمومی و جهت گیری هدفهای مربوط به آینده شهر در این مكان صورت می گرفته و به این لحاظ است كه مساجد جامع شهرهای ایران و بخصوص آن دسته از شهرهایی كه بیشتر در معرض تهاجم خارجیان و یا تصرف نیروهای حكومتی واقع شده اند بیش از هر چیز دیگر نهادی بودند اجتماعی و به همین لحاظ مسجد جامع بدلیل اینكه ركن اصلی قدرت مذهبی شهر به حساب می رود نمی تواند جدا یا با فاصله زیاد از بازار قرار بگیرد.

به طور خلاصه باید بگوییم كه ساختمان و منار مسجد جامع سمنان آنطور كه مشخص است از قدمت زیادی برخوردار است و بعضی از مؤلفین حتی زمان ساختمان آن را به قبل از اسلام و یا قرون نخستین اسلامی می رسانند ولی باید بگوییم كه به احتمال زیاد از زمان حكومت سلاطین سلجوقی و قریب به یقین در زمان حكمرانی سلطان سنجر پیكره و قالب اصلی مسجد ریخته شده و در قرون بعد به ویژه در زمان حكومتهای تیموریان و صفویه و قاجاریه ملحقات و اجزای جدیدی به آن اضافه شده و یا بعضی از قسمتهای مسجد مورد مرمت قرار گرفته است.