سایت جامع سمنان

بیارجمند, بخش و شهری در استان سمنان . نام شهر ظاهرا از ترکیب نام دو قریة بیار (جمع بئر به معنای چاه ) و جمند در قومس * (= کومش ) پدید آمده است . بیارجمند در گذشته ولایت «بیار و جمند» را تشکیل می داده است (حافظ ابرو ج 2 ص 107). مقدسی در قرن چهارم مطالب فراوانی دربارة بیار که اجداد مادری او اهل آنجا بوده اند ذکر کرده است . به نوشته او بیارشهرمانندی در کورة قومس بوده که دژ و بارو و مزارع و تاکستان و باغهای میوه داشته است . وی همچنین از پرورش شتر و گوسفند و تولید روغن در آنجا یاد کرده و می نویسد که شهر منبر (مسجد جامع ) و بازار نداشته و خرید و فروش در خانه ها انجام می شده است . در این منطقة کم آب آسیابها در زیرزمین ساخته شده بوده و آب از بالا بر آنها می ریخته است . اهالی شهر در ضدیت با کرامیه سخت تعصب داشته اند. در زمان مقدسی شهر از دست دیلمیان در آمده بوده است و سامانیان بر آن حکومت داشته اند (ص 26 356 357 367 ایرانیکا ذیل «بیار»).
در 388 ابن اسفندیار (ج 2 ص 8) از قلعة جمند (جومند) نام می برد که ابوعلی حمویه نصربن حسن فیروزان را در آنجا پناه داد. در 407 نصر از بیار و جومند به ری رفت و از ترس قابوس و لشکریانش راه بیابان را طی کرد (رشیدالدین فضل الله ص 144 عتبی ص 360). یاقوت حموی بیار را شهری در قومس بین بسطام و بیهق ضبط کرده و چندتن از ادبا و علمای آنجا را نام برده است (ج 1 ص 772).
در اوایل قرن هشتم حمدالله مستوفی بیار را شهری متوسط و با هوای معتدل از اقلیم چهارم در خراسان دانسته که حاصلش غله و اندکی میوه است (ص 150). در دورة سربداران (737ـ 788) بیارجمند و مناطق اطراف آن به دست امیر عبدالرزاق سربدار افتاد (پطروشفسکی ص 52). خوافی در بیان وقایع 740 از تصرف بیارجمند و نواحی اطراف از جمله دامغان و بسطام و سمنان به دست وجیه الدین مسعود باشتینی سربدار خبر می دهد (ج 3 ص 59).
در 864 سلطان حسین میرزا (از سلسلة تیموریان ) به دلیل ناامنی و غارت قبایل عرب در نواحی بیار و جمند عبدالعلی ترخان را به سرکوبی آنان فرستاد (خواندمیر ج 4 ص 122). از اواخر قرن دوازدهم به بعد جهانگردان اروپایی که از حاشیة شمالی کویر بزرگ گذشته اند درباره بیار مطالبی نوشته اند. کاپیتان کلارک به حدود دویست خانه و آبیاری با قنات در بیار اشاره می کند ( ایرانیکا همانجا نیز
رجوع کنید به شیندلر ص 168). مک گرگور در اوایل قرن چهاردهم / اواخر قرن نوزدهم در سفر خود به منطقة کویر مرکزی ایران گذشتن از منطقة بین سمنان و بیارجمند و سبزوار
در شمال و یزد و نایین و بیابانک در جنوب را از گذشتن از دریاها خطرناکتر می داند (ص 102). در دورة قاجاریه بیارجمند از بلاد خراسان نزدیک سبزوار بود و جایی خوش و هوایی دلکش داشت (شیروانی ص 152). اعتمادالسلطنه سخنان پیشینیان را دربارة بیار تکرار کرده و اطلاع جدیدی از وضع آن زمان شهر به دست نداده است ( رجوع کنید به ج 1 ص 520). وی جومند را نام قلعه ای در قومس که برخی آن را جومندر و جوزمندر نوشته اند ضبط کرده است (ج 4 ص 2293). در 1311 ش بیارجمند از بلوکات شاهرود در مجاورت بلوکات فرومد خارتوران طرود و زیراستاق بود که مرکز آن بیار و محصولات مهم آن پنبه و انگور و توتون بود (کیهان ج 2 ص 207 ج 3 ص 177).
امروزه بیارجمند مرکز بخشی به همین نام در شهرستان شاهرود از استان سمنان است . بخش بیارجمند در منطقة کویری و مشتمل بر دو دهستان به نامهای خارتوران / خارطوران (به مرکزیت زمان آباد در نیمه اول قرن نهم حافظ ابرو خاروطبران را ترکیب دو قریة خار و طبران می داند رجوع کنید به ج 2 ص 107) و بیارجمند (به مرکزیت خانخودی ) است . از شمال به بخش میامی (شهرستان شاهرود) از مشرق به بخشهای داورزن و رودآب (شهرستان سبزوار) و بخش انابد/انابت (شهرستان برداسکن ) از جنوب به بخشهای مرکزی و دستگردان (شهرستان طبس ) و از مغرب به بخش مرکزی شاهرود محدود است . آبادیهای آن عمدتا در دشت قرار دارد به طوری که در 1375 ش از 126 آبادی بخش استقرار 96 آبادی در دشت ذکر شده است (مرکز آمار ایران 1376 ش الف ص 7). مهمترین کوههای آن عبارت اند از: کوه پیغمبر (مرتفعترین قله : 265 2 متر) در جنوب آبادی زیور و جنوب غربی آبادی صالح آباد در حدود 123 کیلومتری جنوب شرقی بیارجمند کوه منفرد آسیاب (مرتفعترین قله : 055 2 متر) در حدود ده کیلومتری شمال غربی بیارجمند سوخته کوه (مرتفعترین قله : 416 2 متر) در حدود هفده کیلومتری شمال غربی شهر بیارجمند قلعه آهو (مرتفعترین قله : 920 1 متر) در حدود پانزده کیلومتری شمال غربی شهر بیارجمند یزدو (مرتفعترین قله : 641 1 متر) در جنوب آبادی یزدو در حدود 23 کیلومتری جنوب شرقی شهر بیارجمند و چاریانو (مرتفعترین قله : 620 1 متر) در حدود دوازده کیلومتری شمال غربی شهر بیارجمند. رود کال شوراب خارتوران و رودهای موسمی و سیلابی کالتگوک کالتلخه بو و آب گورخو در آن جریان دارد.تلخاب از چشمه های مشهور بیارجمند (با آب نسبتا شور)است . آبیاری زمینهای زراعی با چندین رشته قنات و چاههای عمیق و نیمه عمیق صورت می گیرد و بیشتر آبادیهای آن کشتزارهای موقت دارد.
محصولات عمدة آن گندم جو پنبه و زیره است که بعضی صادر می شود. ازگیا کتیرا و گز و تاغ دارد و از زیا روباه و شغال و گرگ و آهو و خرگوش و کبک در آن یافت می شود (ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش جاهای متعدد). نواحی شمالی و دامنه های آن مراتع دامهاست به طوری که بیارجمند قشلاق دامداران سنگسری است . دهستان خارتوران نیز قشلاق طایفة سنگسری و کردهای قوچانی و گله داران ترشیزی است (حقیقت ص 261263). شترداری در برخی نواحی آن رایج است . دارای صنایع دستی قالی قالیچه پشتی گلیم و نمد است . فرشبافی آن با طرحهای سبزواری کاشی بلوچی و تنگی و نقشهای گلریز جقه ای و چهارخانه مشهور است (ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش جاهای متعدد).
طبق قانون تقسیمات کشوری مصوب 16 آبان 1316 بخش بیارجمند در شهرستان شاهرود از استان دوم (مازندران ) تشکیل شد. در 1340 ش با جدا شدن سمنان از استان دوم تابع فرمانداری کل سمنان گردید ( رجوع کنید به دایرة المعارف فارسی ذیل «سمنان شهرستان »). زبان اهالی فارسی با گویش محلی است و مردم منطقه پیرو مذهب شیعه (اثنا عشری ) و سنی حنفی اند (ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ج 30 ص 10).
جمعیت بخش بیارجمند در 1375 ش حدود 000 7 تن بود که از این تعداد حدود 850 3 تن در دهستان خارتوران به سر می بردند. بقعة مشهور به قبر حضرت جرجیس پیغمبر در فریدا (=فریدر از آبادیهای دهستان خارتوران ) قرار دارد (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ج 1 ص 279).
شهر بیارجمند (جمعیت طبق سرشماری 1375 ش : 626 2 تن ) در ارتفاع 1080متری در 112 کیلومتری جنوب شرقی شهر شاهرود در دشت گسترده ای در جانب جنوبی رشته کوه البرز شرقی و حاشیة شمالی دشت کویر واقع است . راه اصلی شاهرود ـ سبزوار از شمال آن می گذرد. میانگین داکثرمطلق دمای آن در تابستان 44 و میانگین حداقل آن در زمستان 15- است . بارش سالانة آن نیز حدود 110 میلیمتر است . دق بیارجمند (شوره زار) در جنوب شرقی شهر بیارجمند در شمال آبادی دره دایی قرار دارد ( جغرافیای کامل ایران ج 2 ص 776). بیارجمند با راه اصلی به شهرهای میامی و شاهرود در شمال و شمال غربی و نیز به شهر داورزن و سبزوار مرتبط است . خانخودی و زمان آباد نیز از طریق راههای فرعی با بیارجمند ارتباط دارند. شهر دارای مسجد جامع (متعلق به دورة افشاریه ) و چند زیارتگاه از جمله «پیر بریانه » و «پیر آهوان » است . جشن سدة مردم بیارجمند از مهمترین جشنهای محلی منطقه است که پنجاه و پنج روز مانده به آخر سال برگزار می شود. اهالی معتقدند که با شروع گرما مقدمات سبز شدن گیاهان بویژه گندم فراهم می شود و لذا در این روز در محله های شهر سده (بوته های بیابانی با گلهای سفید و ریز) روشن می کنند (شریعت زاده ج 2 ص 467ـ 468).

.